Çağatay Hanlığı ve Hanları

[bayundur]

Çağatay Han

1185 veya 1186 senesinde dünyaya geldi. Cengiz Han'ın ikinci büyük evladı ve adı ile anılan Çağatay Hanlığı'nın kurucusudur. Çağatay Türkçesi ve Çağatay Türkleri isimlerini bu hükümdardan almaktadır.
Günümüzde beş devlet arasında paylaşılan Orta Asya'dan en büyük mirası alan ölüm tarihi olan 1241 senesine kadar bu bölgeyi yöneten hükümdardır. Cengiz Han hayatta iken kendi kanunları olan "yasak"ın uygulanmasından sorumlu olan en üst düzey yönetici idi ve hayatı boyunca da bu yasaların korunması ve uygulanması hususunda çok titiz davranmıştır. "yasak" denilen bir takım ahlaki ve toplumsal kurallardan oluşan bu yasalar Cengiz Han'ın Moğol İmparatorluğu başına geldiği ilk günlerden itibaren uygulanmaya başlanmıştı. Cengiz Han'ın vefatı sonrası Orta Asya topraklarının önemli bir kısmı kendisine miras kalan Çağatay'ın devleti kendi ismi olan Çağatay Hanlığı adı ile anılmaya başlanmıştır. Ancak devlet esas manası ile Moğol İmparatorluğuna sıkı sıkıya bağlı olduğundan dolayı idari atamalar önceleri Karakum daha sonraları ise Pekin'den yapılmaya başlanmış, ülke hükümdarları tam manasıyla ülke kontrolünü sağlayamadıklarından devlet çok sonraları ancak Çağatay'ın torunlarından Algu (1260-1266) döneminde idari olarak tesis edilmeye ve bağımsız hareket edebilmeye başlanmıştır ve bu yüzden Algu devletin asıl kuucusu kabul edilmektedir. Daha sonraları batıda ki komşuları ve akrabaları İlhanlılarla mücadeleye girişecek olan Çağataylar da İslamiyet'in etkisi yavaş yavaş kendisini hissettirmeye başlayacaktır. Bunun sebeplerini ise Cengiz Han yasalarının Müslümanlar üzerindeki menfi etkisi, İslam Devletleri ile olan menfi ilişkiler (buna daha sonraları kuzeyden gelen komşu ve akrabaları Altınorda Devleti de dahildir), Moğolistan'a bağlılık (bu etki devletin zayıflamaya başladığı günlerde de devam etmekteydi) olarak sıralayabiliriz. Ancak tüm bu olumsuz gelişmelere rağmen devlet geçte olsa İslamlaşacaktır. Ayrıca bölge de Moğolların bölgenin asıl etnik unsuru olan Türkmenler karşısında azınlıkta kalması da Türkleştirmeyi beraberinde getirecek, özellikle Transsaxonia (Maveraünnehir) bölgesi halkı Çağatay Türk'ü olarak daha sonraları adlandırılacaktır. İslamlaşma beraberinde kentleşmeyi getirmesine
rağmen göçebe kültürü son zamanlarına kadar ülkede etkisini devam ettirecek ancak Timur ve sonrası dönemde kentselleşme süreci ivme kazanacaktır. Devlet ilk olarak Mübarek Şah'ın (1251-1260) (ve 1266) özellikle ikinci taht döneminde ciddi manada İslamlaşma ile karşılaşacak ancak Moğolistan'daki yönetimin bundan hoşnutsuz kalması üzerine bu Han tahtan indirilecek ve İslamlaşma süreci uzun bir müddet sekteye uğratacak, devlet ancak 1331 ve 1334 seneleri arasında hükümdarlık yapan Tarmaşirin döneminde resmi olarak İslam dinini kabul edecektir. Ancak bu değişime rağmen Tarmaşirin göçebe toplumların tepkisini çekecek ve öldürülecektir. Bu vefattan sonra devlet parçalanma sürecine girecek ve konumunu kaybetmeye başlayacaktır. Bu mirasa ilk olarak bu aileye damat olan Timur başta olmak üzere daha sonraları Özbeklerin ataları olan Şeybaniler sahip olacaklardır.
Çağatay Han'ın kişiliğinden birazcık bahsedecek olursak oldukça asabi, akrabalarından rivayet edildiğine göre dengesiz kişiliğe sahip biriydi. Ağabeyi Çöçi'yi (Cüci) oldukça kıskanır, onu aileden saymazdı. (Cengiz Han'ın en büyük oğlu Çöçi'nin gerçekten evladı olup, olmadığı halen netlik kazanamayan bir husustur) Ömrü boyunca da en büyük rakibi abisi olmuş, babasının önünde bile onun menşeini tartışmaktan çekinmemiştir. İki kardeş arasında ki rekabetten çekinen Cengiz Han, kendisinden sonra ülkesini bölünmesini engellemek için mecburiyetten iki kardeşi Moğol İmparatorluğu tahtına oturmaktan muaf tutmuş ve üçüncü evladı olan Ögeday'dan yana tavır koymuştur. Çağatay ayrıca Müslümanlara karşı Cengiz evlatları içinde en acımasız olanıydı. Abisi Çöçi'yi Müslümanlarla iyi
geçindiği için çok tenkit etmiş ve Moğol komutanlarını ve akrabalarını yanına çekmeye çalışmıştır. Özellikle oğullarından Mütügen'in 1221 senesinde Bamyan Kalesi (Afganistan'dadır) kuşatması esnasında vefat etmesini bahane edip Müslümanlara karşı öç maksatlı kitlesel imha hareketine girişmiştir.

Yararlanılan Kaynaklar:

1. Moğol İmparatorluğu Tarihi (Histoire de L'Empire Mongol), Jean Paul Roux, Kabalcı Yayınevi, İstanbul Aralık 2001, ISBN 975824040-4
2. Timurlular Bozkırdan Cennet Bahçesine 1360-1506 , Hayrunnisa Alan, Ötüken Neşriyat, Kasım 2007, ISBN: 9789754376555
3. Ratchnevsky, Paul (1991) Genghis Khan: His Life and Legacy Blackwell, Oxford, UK, page 164, ISBN 0-631-18949-1

[bayundur]

Kara Hülagü (1242-1246 ve 1252) ve Yesü Möngke (1246-1252)

Kara Hülagü, Çağatay Han'ın hayatta iken ölen oğlu olan Mütügen'in oğludur. Dedesi Çağatay Han'ın vefatından bir müddet sonra Çağatay Hanlığı'nın başına getirildi. İlk hükümdarlığını 1242 ile 1246 seneleri arasında yaptı. Daha önce bahsettiğimiz gibi Çağatay Hanları başlangıçta Büyük Moğol İmparatorluğunun başkenti olan Karakum'dan atanmaktaydı. Kara Hülagü, büyük amcası olan Moğol Han'ı Ögeday Han tarafından Çağatay ulusunun başına getirildi. Aynı sene içinde Ögeday Han'ın vefat etmesine rağmen Çağatay liderliğini Moğol İmparatorluğunda bir sonraki Han'ın seçim tarihi olan 1246 senesine kadar sürdürdü. 1246 senesinde Ögeday Han'ın oğlu Güyük Moğol Han'ı ilan edildi ve yeni Han aynı sene içinde Kara Hülagü'yü görevinden azletti. Yerine ise amcası Yesü Möngke'yi Çağatay ulusunun başına getirildi. 1248 tarihinde Büyük Han Güyük vefat edince 3 sene kadar Moğol İmparatorluğu tahtı boş kaldı. 1251 tarihinde Moğol İmparatorluğuna Cuci Ulusunun (Altınorda) da desteğiyle Cengiz Han'ın Tuluy'dan torunu olan Möngke Han getirildi. İşte bu noktada Ögeday nesli ile Tuluy nesli arasında bir rekabet yaşanmaya başladı. Kendisini hanlık seçiminde desteklemeyen Çağatay hükümdarı Yesü Möngke'yi vazifesinden azleden Möngke Han 1252 tarihinde Kara Hülagü'yü ikinci kez Çağatay Ulusunun başına getirdi. Ancak görevine getirildikten kısa bir süre sonra vefat etti. Yerine Möngke Han tarafından oğlu Mübarek Şah atanmıştır.

Yararlanılan Kaynaklar:
1. Moğol İmparatorluğu Tarihi (Histoire de L'Empire Mongol), Jean Paul Roux, Kabalcı Yayınevi, İstanbul Aralık 2001, ISBN 975824040-4
2. René Grousset, L’empire des steppes, Attila, Gengis-Khan, Tamerlan, Payot, 1938, Paris 1965, 669 pp.669 (pdf sürümü için http://classiques.uqac.ca/classiques/gro...teppes.pdf tıklayınız)

[bayundur]

Mübarek Şah ve Ergene Hatun (1252-1260 ve Mart-Eylül 1266)

Mübarek Şah, Kara Hülagü ve Ergene Hatun'un oğludur. Annesi ile birlikte devleti idare ettiği için biz burada annesinin adını da birlikte zikretme gereği duyduk.
Ergene Hatun'dan kısaca bahsedecek olursak Moğolların Oyrat boyundandır. Anne tarafı olarak soyu Cengiz Han'a dayanmaktadır. Dolayısıyla Cengiz soylularındandır. Bu yüzden de Cengiz Han'ın torunlarından ve Çağatay Hanlarından Kara Hülagü ile ilk evliliğini yapmış ve bu izdivaçtan Mübarek Şah dünyaya gelmiştir. Kocası Kara Hülagü'nün 1246 tarihinde yeni Han olan Güyük tarafından Çağatay Ulusu hükümdarlığından azledilmesinden sonra siyasi olarak kocası namına propagandaya girişti ve Ögeday nesline karşı Tuluy neslini destekledi. Bu siyasi manevrası sayesinde 1251 senesinde Güyük Han'ın vefatı sonrası dönemde Tuluy neslinden gelen Möngke'nin Han seçilmesinde büyük rol oynadı. Möngke Han'da sabık hükümdar olan kocası Kara Hülagü'yü tekrar Çağatay Ulusu'nun başına getirdi. Tahtan indirdiği Yesü Möngke'yi ise katlettirdi. Ancak Kara Hülagü ikinci kez tahtta fazla kalamadı ve kısa bir süre sonra vefat etti. Bu vefat sonrası Ergene Hatun'un oğlu Mübarek Şah, Büyük Han Möngke tarafından Çağatay Ulusu'nun başına geçirildi. İlhanlı tarihçisi ve devlet adamı Reşiddin'e göre Mübarek Şah'ın ilk saltanat döneminde Ergene Hatun ayrıca İran ve Irak mıntıkasını ele geçirilmekle görevlendirilen İlhanlı Devleti'nin kurucusu Hülagü Han da desteklemiştir.
1260 senesinde Büyük Han Möngke'nin ölümünden sonra Moğol ülkesi karıştı. Möngke Han'ın kardeşi Arık Büke tahtı ele geçirmek için Çağatay neslinden gelen Algu ile işbirliğine gitti ve Beşbalık şehrinden güçlü bir ordu ile Çağatay topraklarına gelen Algu, Çağatay tahtını ele geçirdi. Ergene Hatu ise oğlu Mübarek Şah ile birlikte Moğolistan'a kaçtı. Ancak kısa bi süre sonra Tuluy neslinden gelen bir başka Moğol olan Kubilay, Arık Böke ile mücadeleye girişti. Bu kavgadan istifade etmek isteyen Algu, Çağatay Hanlığını özerk bir devlet olarak kabul ettirmek için Kubilay'ın yanında yer aldı ve ülkesinde bulunan Arık Böke taraftarlarını katlettirdi. Durumun vehametinin farkına varan Arık Böke ise Algu'yu tekrar kazanmak gayesiyle beylerinden Mesut Bey'i ve Ergene Hatun'u barış yapmak maksadıyla Algu'ya gönderdi. Ergene Hatun'un güzelliğinden ve zekasından oldukça etkilenen Algu, Ergene Hatun ile evlendi ve Mesut Bey'i de ülkesine genel vali olarak atadı. Bu manevrasıyla hem Kubilay'ın hem de selefi olan üvey evladı Mübarek Şah'ın desteğini aldı.
Algu'nun 1266 senesinde vefat etmesinden sonra sabık hükümdar olan üvey evladı Mübarek Şah annesinin desteğiyle tekrar Çağatay Ulusu'nun başına getirildi ancak Moğol Hanlığını elde etmiş bulunan Kubilay Han bunu kabul etmedi ve Çağatay neslinden olan Barak'ı sağlam bir güçle Çağatay yurduna gönderdi. Birkaç ay içinde kendi tarafarlarının da desteğini yitirmesiyle Mübarek Şah tahtından oldu ve kısa bir süre sonra da Ergene Hatun vefat etti.
Annesinin gölgesinde yukarıda anlatıldığı gibi hüküm süren Mübarek Şah'dan kısaca bahsedersek, 1552 tarihinde babasının vefatıyla Çağatay tahtına oturdu. Ancak 1260 seneinde Moğol Han'ı olan Arık Büke'nin desteklediği Algu tarafından tahtından edildi. 1262 tarihinde Algu'nun Kubilay-Arık Büke çekişmesinde Kubilay tarafını tutması neticesi önce Arık Büke'ye destek verdi ve annesi aracı olarak Çağatay ülkesine gitti. Annesinin Algu ile evlenerek barışı sağlamasından sonra Çağatay ülkesine geri döndü. 1266 tarihinde Algu'nun vefatını müteakip annesinin desteğiyle mart ayı içinde tekrar Çağatay Ulusu'nun başına geldi. Ancak 1264 tarihinde Moğol Hanlığını elde eden Kubilay Han'dan bu cülus için izin alınmaması Kubilay Han'ı öfkelendirdi. Ayrıca Mübarek Şah'ın İslam dinine giren ilk Çağataylı olması da İslam ülkelerine karşı yaklaşımı hiçte sıcak olmayan Moğol ve Çağatay hanedan mensuplarının ve beylerinin kendi yanından uzaklaşmasına neden oldu. Siyasi durumun kendi lehinde olduğunu gören Kubilay Han, Çağatay'ın torunlarından Barak'ı destekleyerek güçlü bir ordu ile Çağatay topraklarına gönderdi. Çağatay ordusunun önde gelenlerinin de desteğini alan Barak çok zorlanmadan eylül ayı içinde Çağatay tahtını elde etti. Ele geçirilen ve fazla direnemeyen Mübarek Şah ise sürgüne gönderildi. Sürgünde iken Tuluy nesline karşı Ögeday neslini destekledi ve Kubilay Han'ın en azılı düşmanı olan Kaydu'yu Barak'a karşı olmasından ötürü 1271 senesine kadar destekledi. Ancak bu tarihten sonra Kubilay Han'ın en büyük destekçilerinden İlhanlı hükümdarı Abaka tarafına meyletti. Bu meyledişteki başlıca amil, Abaka ve Barak arasında Horasan ve Afganistan topraklarının paylaşımına dair aralarında çıkan kavgadır.
Abaka ise onu İran'ın doğusunda yerleşik bir Moğol kökenli toplum olan Karaunasların önderlerinden biri olarak atadı. Ölüm tarihi olan 1276 tarihine kadar Belucistan ve Kirman bölgesinde etkisi olan önderlerden biri olarak hüküm sürmüştür.

Yararlanılan Kaynaklar:

1. Moğol İmparatorluğu Tarihi (Histoire de L'Empire Mongol), Jean Paul Roux, Kabalcı Yayınevi, İstanbul Aralık 2001, ISBN 975824040-4
2. René Grousset, L’empire des steppes, Attila, Gengis-Khan, Tamerlan, Payot, 1938, Paris 1965, 669 pp.669 (pdf sürümü için http://classiques.uqac.ca/classiques/gro...teppes.pdf tıklayınız)

[bayundur]

Algu Han

Çağatay Hanlığını 1261 tarihinden vefatı olan 1266 tarihine kadar yöneten Moğol hükümdarıdır. Çağatay Han'ın ikinci büyük oğlu olan Baydar'ın oğludur.
1261 senesinde ki Moğol iç savaşı esnasında Arık Büke muvaffak olarak Moğol İmparatorluğu tahtına oturdu ve başlangıçta destekçisi olan Algu Moğolistan'dan harekete geçerek Seyhun nehrine kadar olan mıntıkayı eline geçirerek Çağatay Hanlığı tahtına oturdu. Algu ayrıca kardeşi Kubilay'a destek olmak isteyen İlhanlı Devleti kurucusu Hülagü Han'ın Moğolistan topraklarına ulaşıp, Kubilay'a destek verilmesini de önlemiş oldu. Tahtan indirilen Mübarek Şah ile annesi Ergene (Organa) Hatun ise Moğolistan'a sürgüne gönderildi. Tahtını bu şekilde sağlama alan Algu Çağatay Hanlığını Moğolistan'dan bağımsız olarak hareket ettirmek gayesi ile Arık Büke ile Kubilay arasında yer alan taht kavgasında taraf değiştirerek Kubilay tarafına geçti. Ayrıca bağımsızlığının göstergesi olarak daha önce Moğol İmparatorluğu görevlilerince toplanan vergileri artık Çağatay Hanlığı adına toplamaya başladı. Aslında Algu'nun böyle davranmasında ki esas sebep Arık Büke ile Kubilay arasında süren iç savaş sırasında ekonomik olarak dar boğaza giren Arık Büke'nin, Çağatay Hanlığı üzerinde baskı yaparak alınan harç ve vergileri artırma yoluna gitmesidir. Kubilay'dan yana tavır koyan Algu ilk olarak kendi ülkesinde bulunan Arık Büke taraftarlarını katlettirdi. 1262 senesinin sonlarına doğru cereyan eden bu hadiseler silsilesi ile Kubilay imparator olma yolunda çok büyük bir destekçiyi elde etmeyi başardı. Arık Büke açısından kötü olan ise artık iki cephede birden mücadele edecek olmasıydı. Algu ise ilk başlarda eski müttefiğine karşı bazı başarılar elde ettiancak bu başarıları sürekli olamadığı için giderek güç kaybettti ve devletinin en önemli şehirlerinden biri olan Semerkand'ı Arık Büke güçlerine kaptırma tehlikesi ile karşı karşıya geldi. Maveraünnehir topraklarına giren ve Algu'ya karşı oldukça öfkeli olan Arık Büke kitlesel katliam olaylarına girişti. Algu'nun iyice yıprandığı kanaatine varınca öfkesi giderek yatıştı ve bu sefer kendisine karşı oluşturulan bu cepheden kurtulmak için diplomatik faaliyetlere başladı. Bu esnada Altınorda tahtında bulunan ve hanedanın en yaşlı üyesi olan Berke Han ise Kubilay'a karşı Arık Büke'nin yanında yer almıştı. Algu üzerine yürüyen Altınorda ordusu Çağatay ordusunu mağlubiyete uğrattı. Bu saldırı neticesi toprak kaybına uğrayan Çağatay Hanlığı başta Harezm bölgesi olmak üzere Aral gölünün doğusunda bulunan topraklarını ve Otrar şehrini Altınorda Hanlığına kaptırdı.
1263 senesinde Arık Büke'nin elinde esir olan Ergene Hatun azat edilerek, Çağatay Hanlığının başşehri olan Almalık'a diplomatik faaliyetlerde bulunması maksadıyla Arık Büke tarafından gönderildi. Ancak önceliğini Semerkand ve çevresinin muhafazasına veren Algu Han Ergene Hatun'u Semerkand'da karşıladı ve Ergene Hatun ile izdivaç ederek bir nevi Arık Büke'ye olumlu yanıt vermiş oldu. Ergene hatun'un bu izdivaç ile tekrar Çağatay tahtında etkin olması ile en yakın adamlarından Mesut Yalavaç mali işleri koordine etme vazifesi ile görevlendirildi ve bu atama Çağatay Hanlığı namına ekonomik olarak çok büyük katkı sağladı. 1264 senesinde Kubilay Han'ın muvaffak olması üzerine Kubilay Han'ın karşısına bu sefer Ögeday'ın torunlarından Kaydu saltanat hakkının kendisinde olduğunu iddia ederek dikildi ve Algu Han, Kaydu karşısında oluşturulan ittifakta yer alarak Kaydu'yu Batı Türkistan topraklarından uzaklaştırdı. Doğu sınırlarını güvence altına alan Algu Han eski bir hesabı görmek üzere bu sefer Berke Han'ın başında bulunduğu Altınorda cephesine yüklendi ve kısa sürede
başarılar elde etti. Çağataylıların bu başarıları üzerine Altınorda Devleti, Çağatay Hanlığından daha önce aldığı Harezm topraklarını ve Otrar şehrini Çağataylılara kaptırdı. Algu Han kısa bir süre sonra Mart 1266 tarihinde vefat etti ve yerine selefi ve üvey evladı olan Mübarek Şah ikinci kez Çağatay Hanlığı tahtına oturdu.

Yararlanılan Kaynaklar:
1. Histoire de la Mongolie, des origines à nos jours, par László Lőrincz Publié par Akadémiai Kiadó, 1984 (ISBN 9630533812 et ISBN 9789630533812)
2. Timurlular Bozkırdan Cennet Bahçesine 1360-1506 , Hayrunnisa Alan, Ötüken Neşriyat, Kasım 2007, ISBN: 9789754376555
3. René Grousset, L’empire des steppes, Attila, Gengis-Khan, Tamerlan, Payot, 1938, Paris 1965, 669 pp. (pdf sürümü için http://classiques.uqac.ca/classiques/gro...teppes.pdf tıklayınız)

[bayundur]

Barak Han (1266-1271), Negübey Han (1271-1272) ve Toka Temür Han (1272-1274)

Barak Han, 1266-1271 seneleri arasında Çağatay Hanlığını yöneten Moğol hükümdarıdır. Babası Çağatay Han'ın torunlarından Yesünto'a'dır.
Algu Han'ın Mart 1266 tarihinde ki vefatından sonra hem üvet evladı hem de selefi olan sabık hükümdar Mübarek Şah, annesi Ergene Hatun'un desteğiyle ikinci kez Çağatay tahtına çıktı. Ancak Moğol İmparatoru Kubilay Han'ın onayı alınmadan yapılan bu cülus neticesinde Kubilay Han yanında bulunan Çağataylı prenslerden Barak'ı meşru hükümdar olarak tanıdı ve Mübarek Şah'la mücadele edebilmesi için güçlü bir orduyla kendisini Çağataylı ülkesine gönderdi. Mübarek Şah'ın Müslüman olmasından ötürü kendisine karşı pek sıcak olmayan Çağatay ileri gelenleri de kendisinden desteği çekti ve böylece Barak 1266 senesinin Eylül ayı içinde rakibi Mübarek Şah'ı çok zorlanmadan tahtan indirmeye muvaffak olabildi. Ele geçirilen Mübarek Şah ise sürgüne gönderildi. Annesi Ergene hatun ise Çağatay ülkesinde kaldı ve kısa bir süre sonra vefat etti. Tahta geçtikten kısa bir süre sonra ise arası kendisini tahta getiren kişi olan Kubilay Han ile açıldı. Bunun sebebi ise Kubilay'ın Sincan eyaleti valisini Çağatay Hanlığının başına getirmek istemesi olmuştur. Büyük Han'ın gönderdiği 3000 süvariden oluşan bir birliği 30000 kişilik bir Çağatay birliği ile karşılıyarak geri püskürttü. Büyük Han'ın buna tepkisi Çağataylılara ait Hotan şehrini talan ettirmek oldu. Ertesi sene ise Barak Han'ın, Kubilay'ın en azılı düşmanı olan Moğol prenslerinden Kaydu ile müttefiği olan Altınorda Devletinin kağanı Mengü Timur ile arasında sıcak çatışmalar başladı. Kaydu'nun Çağataylılar üzerine yürüme maksadı Altınorda-Çağatay çekişmesinden istifade ederek Moğollar içinde o sıralarda Büyük Hanlıktan sonra en güçlü devlet olan Altınorda devletinin desteğini almak ve Moğol devletleri içinde en zayıf halka olan Çağatay Hanlığı topraklarını ele geçirerek Kubilay Hanlığı için bir tehdit alanını ve siyasi nüfuzunu genişletmekti. Ancak Barak 1269 senesinde güçlü bir ordu ile Maveraünnehir'den harekete geçerek o sırada Kaydu'nun elinde olan Kaşgar bölgesine bir harekat düzenledi ancak Kocand yakınlarında Kaydu'ya ve müttefiği Altınorda devletine karşı mağlup oldu ve Kaydu orduları ile birlikte Maveraünnehir bölgesine gelerek buraları kırdı, geçirdi. Bu mağlubiyet neticesinde önce Semerkant'a daha sonra Buhara'ya kaçan Barak bu şehirleri talan ettirerek düşmanının zengin olan bu kentlerin kaynaklarından istifade etmesini engellemeye çalıştı. Rakibine istediği mesajı verdiği kanaatine varan ve kendi hakimiyet bölgesinden iyice uzaklaşan Kaydu daha fazla ilerlememeye karar verdi. Bu arada başta Çağatay Hanlığı genel valisi Mesut Bey olmak üzere Çağatay yerel idarecileri Barak'a Kaydu ile antlaşma yapması için baskı yapmaya başladılar ve bunun sonucunda Barak Han ile Kaydu arasında bir antlaşma yapıldı. Bu antlaşmaya göre Barak, Kaydu'yu meşru hükümdar olarak kabul edecek, bu sırada batısındaki komşusu ve en azılı düşmanı olan Abaka Han'ın başında bulunduğu İlhanlılara karşısında da Kaydu kendisini destekleyecekti. Bu antlaşmanın yeri ve zamanı hususunda İlhanlı tarihçileri farklı bilgiler sunmaktadır. İlhanlı devlet adamı ve tarihçisi Reşiddin'e göre antlaşma 1269 senesinin bahar aylarında Talas'ta yapıldı. Bir başka İlhanlı tarihçisi Vassaf'a göre antlaşma Semerkand yakınlarında 1267 tarihinde yapıldı. Bu antlaşmaya göre ayrıca Çağatay topraklarının yaklaşık üçte ikilik bir kısmını Barak'a geri iade edilecek, kalan üçte birlik kısmı ise Kaydu ve müttefiği Altınorda devleti arasında bölüşülecekti. Çağatay ülkesinin topraklarının üçte birini ele geçiren Kaydu ve Altınorda Kağanı Mengü-Timur arasında toprak paylaşımında ki hoşnutsuzluklar nedeni ile bir süre sonra ithilaf oluşmaya başladı. Yapılan antlaşmadan memnun olmayan Barak fırsattan istifade ederek Buhara ve çevresinde hakimiyetini yeniden tesis etti. Barak'ın bu hamlesi ince hatlar üzerinde duran antlaşmayı bozdu ve Barak ikinci hamle olarak Buhara ve Semerkant şehirlerini yağmalamaya girişti ancak kentlerin asıl hakimi olan Mesut Bey üzerinde basklı kurarak Barak'ı bu girişiminden caydırdı. Mesut Bey'in girişimleriyle bozulan ara düzeltildi ve ortak düşmanları olan İlhanlılar üzerine Barak yoğunlaşmaya başladı. Bu sıralarda Kaydu'nun İmparatorluk için mücadele ettiği Moğol hakanı Kubilay'ın Moğollar içinde tek destekçisi kalmıştı. Bu desteği veren devlette öz kardeşi Hülagü tarafından İran'da kurulmuş bulunan İlhanlı Devleti idi. İlhanlı Devleti özellikle Hülagü'nün halefi Abaka Han zamanında Çağatay Hanlığı ile önemli çatışmalara girmiştir. Kaydu İlhanlılar üzerinde yapacağı harekatlarda Barak'a destek sözü verdi ve böylece Çağatay-Kaydu-Altınorda arasında çıkan meseleler rafa kaldırıldı. Altınorda Kağanlığı da Berke Han zamanından beridir Azerbaycan toprakları meselesi ve dini meselelerden ötürü İlhanlı Devleti ile sıcak çatışmalar içine girmiş ve bir İslam devleti ve İlhanlıların amansız düşmanı olan Memlüklükler ile de sıkı ilişkiler kurmuştu. Bu yüzden Çağatay Hanlığı ile yapılacak bir antlaşma onların da işine gelmekteydi. Bu antlaşma ile İlhanlı Devleti dolaylı yollardan da olsa Rükneddin Baybars'ın başında olduğu Mısır Memlükleri, Altınorda Kağanlığı, Çağatay Hanlığı ve Kaydu gibi dört devletin tehdidi altına girmiş oldu. Kaydu'nun bu savaşlarda uzaktanda olsa İlhanlılar için tehdit oluştuğunun delillerinden biri de Güyük'ün torunlarından olan ve kendisi gibi Ögeday neslinden gelen generallerinden Çabat'ı Barak'a destek olarak göndererek Tuluy neslinden gelen İlhanlılara bir mesaj vermesidir. Zaten ileride ele alırsak İlhanlı Devleti'nin yıkılışında Ebu Said Han'ın öldürülmesinden hemen sonra İlhanlı devlet adamlarınca Ögeday neslinden gelen Moğol prenslerinin sürekli olarak devlet başına getirilmesi ve yaklaşık yetmiş senelik mazisi olan bir kavganın sürekli gündemde tutularak devlet otoritesinin giderek zayıflaması en önemli sebebi oluşturmaktadır. Barak ilk iş olarak İlhanlıların Horasan bölgesinde genel valilik yapan Abaka Han'ın kardeşi Teküder'in hizmetinde olan Çağatay neslinden bir generali İlhanlılara karşı ayaklanması hususunda ikna etmeyi başardı. Ancak daha önceden anlaşmış bulunan Altınorda askerleri ile Çağataylı generallerden Celayir arasında anlaşmazlık çıktı. Barak ise aranın düzeltilmesi için kardeşlerinden birisini arabulucu olarak gönderdi ancak muvaffak olmadı. Kaydu'nun da Kubilay meselesi ile uğraşmak için Moğol topraklarına geri dönmesi de aranın düzeltilmemesinde başka bir etken oldu. Kısa bir süre sonra ise Çabat Buhara'ya yöneldi ve burada Barak'ın kardeşinin başında olduğu bir Çağataylı ordusunu bozguna uğrattı. Barak ise Kaydu'ya elçi göndererek adamlarına hakim olma becerisinden yoksun olduğunu dile getirerek protesto etti. Bundan sonra arasının bozulduğu İlhanlılarla antlaşma yoluna gitmeye çalıştı ancak bunda da muvaffak olamadı.
1270 yılı Mayıs aylarında Nişapur ve Herat şehirlerine gelerek buraları yakıp, yıkan Barak Han'ın üzerine Abaka Han bizzat karşılık vermek üzere Tebriz'den harekete geçti ve 22 Temmuz 1270 tarihinde Herat yakınlarında Çağatay ordusunu büyük bir bozguna uğrattı. Bu hezimette Çağatay askerlerini fazla mukavemet göstermeden savaş meydanından kaçmış olması başlıca etken olmuştur. Barak ise bu savaşta ağır yaralandı ve Maveraünnehir'e geri çekilmek zorunda kaldı. Bu hezimet üzerine Çağatay yönetiminden memnun olmayan Buhara'nın Müslüman halkı ayaklandı ve şehrin üzerinden kaldırtılmış bulunan İslam adet ve ritüelleri yeniden uygulanmaya başladı. Bu ayaklanmayı Maveraünnehir civarında ki başka şehirlerin ayaklanması takip etti. İçinde düştüğü zor durumudan kurtulmak isteyen Barak Kaydu'ya elçi göndererek yardım talebinde bulundu. Barak bu iletisinde önceki sözlerinden dolayı özür diliyor ve asıl antlaşmayı Kıpçakların (Altınorda) ve Çabat'ın bozduğundan bahsediyordu. Barak'ın talebini olumlu karşılayan Kaydu güçlü bir orduyu destek olarak Çağatay ülkesine gönderdi. Kaydu'nun gönderdiği ordu ayaklanmaları kısa zamanda bastırdı ancak gönderilen bu ordunun asıl maksadı Çağatay ülkesinde uzunca kalarak ve ayaklanmalardan istifade ederek Çağataylıların askeri gücünü yok etmek üzerineydi. Nihayetinde bu ordu Barak'ın bulunduğu kampı kuşattı ancak bir gece önce (9 Ağustos 1271) Barak Han vefat ettiğinden ötürü bir şey yapmaya gerek kalmadı. Çağataylı generalleri ise Kaydu'nun otoritesini kabul ettiler.
Barak'ın ölümü Çağataylı ülkesinde yeniden karışıklıklar çıkmasına neden oldu. Kendi oğullarından ve Alguhan'ın oğullarından biri Maveraüünehir bölgesinde Kaydu'ya karşı ayaklandılar. Kaydu ise ayaklanmaların büyümemesi için diğer Çağataylı prensleri arasında ülkeyi bölüştürdü ve isyan eden prensler üzerine asker sevk etti ve bunları bozguna uğrattı. Ancak Çağatay ülkesine en geniş yetkilerle başa getirdiği Negübey kısa bir süre sonra kendisine hiyanet etti. Ancak Negübey'de diğer Çağataylı prensleri ile uğraştığından ötürü tahta fazla kalamadı ve 1272 senesinde Kaydu'nun üzerine gönderdiği Toka Temür (Büke Temür) tarafından katledilerek tahtan indirildi. Yerine geçen Toka Temür ise 1274 tarihine kadar Çağatay Hanlığının başında kaldı. Toka Temür'ün ölümüyle birlikte Çağatay Hanlığının en tanınmış hükümdarı olan Duva Han'ın 1306 tarihine kadar sürecek olan hükümdarlığı başlayacaktır.

Yararlanılan Kaynaklar

1. Jean-Paul Roux, Aksak Timur (İslamın Kutsal Savaşçısı), Milliyet Yayınları, çev. Ali Rıza YALT, İstanbul 1995
2. René Grousset, L’empire des steppes, Attila, Gengis-Khan, Tamerlan, Payot, 1938, Paris 1965, 669 pp.669 (pdf sürümü için http://classiques.uqac.ca/classiques/gro...teppes.pdf tıklayınız)
3. Histoire de la Mongolie, des origines à nos jours, par László Lőrincz Publié par Akadémiai Kiadó, 1984

[mr.sensey2]

bilgi bombardımanı için teşekkürler
galiba çinlilerin her şeyi kaydetme alışkanlığından olsa gerek bu kadar bilgi günümüze kadar gelmiş olsun

[bayundur]

(02-08-2010 10:15 AM)mr.sensey2 demiş ki  bilgi bombardımanı için teşekkürler
galiba çinlilerin her şeyi kaydetme alışkanlığından olsa gerek bu kadar bilgi günümüze kadar gelmiş olsun

Aslında Moğolların Cengiz sonrası tarihi ile bilgilerin ekserisi İlhanlı kaynaklarına dayanır ancak bu tarihçiler Arap, Yahudi veya Ermeni kökenlidirler. Pek Moğol tarihçisi bulunmaz. Çin'de Kubilay'ın kurduğu Yuan Hanedanlığı dönemine ait Çince kaynaklar da mevcuttur. Şu an ikinci el kaynakların ekserisi ise Fransızcadır. Fransızlar Kuzey Afrika ve Moğol Tarihi hususunda oldukça aşama kaydetmişlerdir.

[bayundur]

Duva Han (1274-1307)

Duva, Çağatay Hanlarından Barak'ın ikinci büyük olan oğludur ve 1282 tarihinden Kaydu'nun 1301 tarihindeki ölümüne kadar Kaydu'nun otoritesi altında, 1301 tarihinden ölümü olan 1307 tarihine kadar ise Kubilay Hanlığı otoritesi altında Çağatay Hanlığını yönetmiştir. 1274 tarihinde halefi Toka Temür'ün vefatı üzerine tahta çıkmıştır. Çağatay Hanlığına en parlak dönemini bu hükümdar yaşatmıştır.

Duva ilk harekatını 1275 tarihinde Kubilay Hanlığının yönetimi altında olan ve kendisine karşı Kubilay tarafından Çağatay Hanlığına karşı getirilmek üzere hazırlanan Çağatay sülalesinden Acıki'nin ve Kubilay Han'ın oğlu Eyaçi'nin yönetimi altında bulunan Uygur (İdikut) topraklarına gerçekleştirdi. Kardeşi Kara Buzma'yı 120000 kişilik bir ordu ile günümüzde İdikut şehri olarak adlandırılan Kara Hoca şehrini kuşatmak üzere görevlendirildi. Altı ay kadar süren bu kuşatma neticesinde şehrin valisi olan Uygur asıllı İdikut Koçar teslim oldu. Duva, İdikut Koçar'ın kızı ile evlenme ve savaş tazminatı alma karşılığında kuşatmayı kaldırdı ve şehrin yönetimini tekrar İdikut Koçar'a bıraktı. Kısa bir süre sonra, İdikut Koçar vefat etti ve bunu fırsat bilen Kaydu şehri hakimiyeti altına almak üzere bir ordu gönderdi. Bunun üzerine harekete geçen Duva'da Kaydu'nun birlikleri üzerine bir ordu gönderdi ve iki ordu Yuan (Kubilay Hanlığı) sınırında karşı karşıya geldi. Ancak bu mücadeleden iki taraf için de bir netice çıkmadı. Duva daha sonra Kubilay'ın Tibet'teki otoritesini sarsmak amacıyla burada Çin'den yoğun baskı gören Budizm'in merkezi olan Bri-gung şehrinin (günümüzde Zhigung adıyla anılan küçük bir yerleşim yeridir) ayaklanmasını destekledi ancak bu ayaklanma başarısızlıkla neticelendi. Araları giderek düzelen Kaydu ve Duva bir sonraki sene ilk ortak harekatlarına imza atarak Beşbalık şehri üzerine bir ordu gönderdiler. Bu harekat neticesi Yuan güçleri mağlubiyete uğratılarak şehir ele geçirildi. 1278 senesinde ise Duva, Yuan toprakları üzerine baskın tarzda bir harekat icra etti.

1282 yılında ise Kaydu, Duva'yı Çağatay Hanlığına resmi olarak atadı. Duva da Kaydu'yu Büyük Han olarak kabul etti. Böylece Çağatay ve Ögeday ulusları, Tuluy ulusuna karşı bir ittifak vücuda getirmiş oldu. 1295 yılında otoritesini daha da genişletmek isteyen Kaydu, bu sırada Çin'de bulunan Yuan hanedanlığına karşı sürekli bir bağlılık gösteren İlhanlılar üzerine bir harekat tertip etmek istedi. Bu harekata Duva'yı da davet eden Kaydu, Duva'dan özür beyan eden bir cevap aldı. Çin ile olan mücadelesinde Kaydu ile beraber hareket eden Duva, asıl düşmanı olan İlhanlılar karşısında ise Kaydu'yu işin içine katmak istemiyordu. Ancak buna rağmen tek başına bir harekat tertip eden Kaydu, oğlu Sarban komutasında bir orduyu İran içlerine kadar gönderdi. Horasan ve Mazenderan'a ulaşan Sarban bu harekat esnasında İlhanlı emirleri arasında ülkenin batısında yaşanan karışıklıklardan istifade edebildiği için rahatlıkla Mazenderan'a kadar ulaşabildi. Mazenderan'da sekiz ay kalan Sarban, daha sonra geri dönüş emri aldı. Geri dönüş yolunda yolu üzerindeki tüm şehirleri yağmalayarak hareket etti. Duva ise ilhanlı yönetimi altında Horasan'ın İlhanlılar kısmında kalan topraklarını Herat şehri merkez olmak üzere idare eden Fars kökenli bir hanedan olan Kartidler üzerine bir harekat düzenlemek istedi ancak bu girişimi Kaydu tarafından kabul görmedi. Ekonomik durumunu düzeltmek amacıyla Kusui şehri üzerine bir yağma harekatı düzenleyen Duva bu girişiminde de muvaffak olamadı. Bunun üzerine Fushang şehri üzerine yürüyen Duva burada ise muvaffak oldu. Ancak bu yağma esnasında şehrin tamamına yakını katledildi. Benzer bir harekatı Herat üzerine de icra etmek isteyen Duva, Kaydu'dan yeterli destek alamadan bu amacını gerçekleştirmeyeceğine kanaat getirince bu hareketinden vazgeçti. Onun niyetini fark eden Kaydu ise Yuanlılara karşı gerçekleştirecekleri harekatları ileri sürerek onu yanına geri çağırdı.

Uzun süren savaşlar neticesi Yuanlı generaller Çağatay-Ögeday baskınlarına karşı defansif önlemlerini ve yöntemlerini geliştirdikleri için Yuan güçleri 1297 senesinde Çağatay-Ögeday kuvvetlerini geri çekilmeye mecbur bıraktılar. 1298 senesinde Duva bu başarısızlıkların intikamını almak için kış mevsimi içinde Yuan garnizonları üzerine bir harekat daha düzenledi. Kış mevsimi dolayısıyla tedbir almayan çoğu Yuanlı general bu baskınlar neticesi başarısız oldular. Özellikle Hıristiyan bir topluluk olan Öngütler üzerine yapılan bu harekat neticesi bu topluluğun başına getirilmiş olan Büyük Han Temür'ün (İmparator Chengzong) oğlu olan Körgüz (Hıristiyan adı George) başarısızlığa uğradı. Bu harekat esnasında propagandayı da ihmal etmeyen Duva, Büyük Han'ı destekleyen kimi toplulukları kendi tarafına çekmeye çalıştı ancak muvaffak olamadı. Aynı senenin eylül ayı içinde ise Turfan ile Kansu şehirleri arasında Tangut (eski Batı Şia Krallığı) topraklarında yaptığı bir savaşta Prens Ananda'yı esir olarak ele geçirdi. Bunun üzerine Körgüz intikam almak için harekete geçti ve günümüzde Kebuduo olarak bilinen şehrin yakınlarında yapılan savaşta Çağatay güçleri mağlubiyete uğrattı. Bu harekat esnasında Duva'nın tek başarısızlığı olan bu yenilgi neticesi Duva'nın kardeşi Yuanlıların eline esir düştü. Bunun üzerine esir değişimi yapıldı ve bu başarısından sonra babası Temür Han'ın yanına geri dönen Körgüz kısa bir süre sonra vefat etti. 1298 veya 99 seneleri arasında ise Duva oğlu Kutluk Hoca'yı Horasan bölgesinin Çağatay Hanlığı kısmında kalan topraklarını idare eden Moğol kökenli Karakunasların başına getirdi.

1300 senesinde ise Yuan İmparatorluğu Kaydu meselesini çözmek amacıyla Ögeday ulusu üzerine geniş çaplı bir harekat tertip etti. Kaydu bunun üzerene Duva'dan yardım talep etti ancak Duva bu talebe olumsuz yanıt verdi. Duva'nın olumsuz yanıt vermesinde Çağatay-Ögeday ilişkilerinin artık eskisi kadar olumlu olmaması ve iki ulusun arasının giderek açılması öne sürülebilir. Eski müttefiğinden aldığı olumsuz yanıt karşısında şaşıran Kaydu en güvendiği adamlarından birini Duva'ya gönderdi ve Yuan tehlikesinin ülkenin doğu sınırlarında olduğunu ve durumun vehametini iletti. Araya giren hatırı sayılı kişiler vasıtasıyla Duva pek gönüllü olamayarak Kaydu'ya destek olmak amacıyla bir ordu gönderdi ancak bu yardıma rağmen 1301 senesinde Ögedaylıların başşehri olan Karakum'da yapılan savaş neticesi Kaydu hezimete uğradı. Yaralı halde geri çekilmeye çalışırken ise Yuan askerleri tarafından ele geçirilerek katledildi. Bu hadise neticesi siyasi durum yön değiştirdi. Duva, Kaydu'nun kendi seçtiği varis olan Orus'un hükümdarlığını red ederek yerine Kaydu'nun en büyük oğlu olan Çeper'in Ögeday ulusunun başına getirilmesini sağlamak üzere harekete geçti. 1303 senesinde Karakum'un batısında bulunan Hangai dağları sırtlarında cereyan eden savaşta Çeper'in ordusuna iştirak ederek Oğur'un tahtan indirilmesini sağladı. Şüphesiz bu zaferde Duva'nın ve Çeper'in Yuan devletine karşı giderek yanaşma siyasetinin de etkisi vardı. Nitekim Çeper'in tahta gelmesinden kısa bir süre sonra Ağustos 1303 tarihinde Pekin'e elçi gönderen gerek Duva ve gerekse Çeper, Çin'de bulunan Temür Han'a karşı bağlılıklarını bildirdiler. Çeper'i bu hususta ikna eden de Duva olmuştu. Böylece kuzey batıda bulunan Cüci ulusunun da Pekin'e bağlılığını bildirmesiyle Moğol ulusları tekrar bir araya gelmiş oluyordu.

Büyük Han Temür bu ittifakı değerlendirmek amacıyla daha önceleri Moğolların değişik kollarınca Hindistan topraklarına karşı değişik tarihlerde icra edilen ancak pek bir netice alınamayan Hindistan'ın fethi projesini neticelendirmek niyetiyle yeni bir harekat tertip etmek ister. Duva'nın daha önceki Hindistan harekatlarına değinecek olursak 1292 yılında Pencab'ı işgal etmek üzere gönderdiği ordu Türk menşeili (Karluk Türkü) Halaci hükümdarı olan Celaleddin Firuz'un gönderdiği ordu karşısında hezimete uğrar. 1294 yılında gönderdiği ordu ise Halacilerin başarılı komutanı Zafer Han tarafından geri püskürtülür. 1296-97 seneleri arasında birkaç deneme daha yapılır ancak netice elde edilemez. 1297 tarihinde ise Celandar yakınlarında büyük bir muhabere cereyan eder ve Saldi komutasındaki Çağatay ordusu Zafer Han komutasındaki Halaci ordusu tarafından geri püskürtülür. Ancak kalabalık olan Moğollar Siri kalesini kuşatırlar ancak buna rağmen tarihin gördüğü yenilmez olan nadir komutanlardan biri olan Hint kökenli Zafer Han tarafından tekrar hezimete uğratılırlar. 1298 tarihinde ise kendilerine göre daha zayıf bir hedef olan Hindu Rajput Krallığı üzerine yürüyen Moğollar başlarında bulunan Türk kökenli komutanları ile aralarında olan kavgalar münasebetiyle anlaşamazlar ve Rajputlar karşısında da bir netice elde edemezler. 1299 yılında ise Moğollar Duva'nın oğlu olan Kutluk Hoca öncülüğünde tahmini sayısı 200000 olan büyük bir ordu ile yine Hindistan içlerine akın ederler. Önüne geçen her yeri ezip geçen bu ordu ülke başkenti Delhi'ye doğru giderek yaklaşınca Halacilerin başarılı hükümdarlarından olan Alaaddin Halaci emirlerinin çoğunun aksine geri çekilmek yerine Moğolları karşılamayı uygun gördü. Ordusunun komutasını başarılı komutanları olan Zafer ve Uluğ Han'a teslim eder. Delhi yakınlarında büyük Moğol ordusunu karşılayan bu başarılı iki komutan Moğolları ağır bir hezimete uğratır. Bu büyük zafere rağmen Zafer Han bu savaş esnasında şehit düşer. Moğollar bu hezimete rağmen ülkede 12000 kişilik artçı bir birlik bırakarak geri çekilirler. Kendi ordusunun Delhi önlerindeki zafere rağmen bitik duruma gelen Alaaddin Halaci ise Moğol yağmalarına göz yumar ancak civardaki garnizon ve kaleleri kuvvetlendirir. İki ay kadar yağma harekatı icra eden ancak bir neticeye ulaşamayan Moğol artçı birlikleri de geri çekilirler. Ancak kısa sürede geri dönen Moğollara karşı hazırlıklı olan Halaciler, Gazi Malik ve Malik Kafur adlı ünlü komutanlarının gayretleri neticesi Moğolları Pencab'tan geri püskürtmeyi başarırlar. 1304 tarihinde Moğol birliğinin yeniden sağlanması sonrasında bu sefer Büyük Han Temür Ögeday-Çağatay ve Tuluy neslinden müteşekkil büyük bir orduyu Hindistan üzerine göndermeye karar verir. Ancak bu seferde Duva'nın kendi elleriyle Ögeday ulusunun başına getirdiği Çeper'le arası açılmıştır. Çeper babası Kaydu gibi Duva'nın kendi meşruiyetini tanımasını istemektedir. Duva ise bu talebi red eder, Büyük Han'dan meseleyi çözmesini ister. Ancak Büyük Han tüm çabalarına rağmen ikisi arasındaki problemi çözemez ve yapılması düşünülen Hindistan harekatı daha başlamadan sekteye uğramış olur.

Büyük Han Temür tarafından Duva'ya ait bazı toprakların Çeper'e verilmesi üzerine Duva bir Çeper'e orta yollu bir öneri sunar ancak Çeper tarafından bu öneri kabul edilmez. Duva'ya kendince haddini bildirmek isteyen Çeper 1305 yılı içinde kardeşi Sarban komutasındaki bir orduyu Hocand ile Semerkant arasında ki kendisine verilen topraklara gönderirir. Bunun üzerin son bir barış teklifi gönderen Duva olumlu yanıt alamayınca Ögeday ordusuna karşı harekete geçer ve Sarban komutasındaki Ögeday ordusu karşısında muvaffak olur.Duva karşısında mağlubiyete uğrayan Sarban ise Seyhun nehri batısına ordusunu çekerek Çağataylıların eski düşmanı olan İlhanlılara sığınır. Bu başarıya rağmen Ögedaylılarla kapışmak istemeyen Duva, Çeper'e bir antlaşma daha önerir ve Çeper durumun vehameti karşısında bu antlaşmayı kabul eder. Ancak Çeper'in barış önerisini kabul etmesine rağmen Çağatay sınırında bulunan ve Sarban'a destek olarak gönderilen kardeşi Oğul Şah bu antlaşmayı kabul etmez. Bunun üzerine ikinci kez Ögeday ordusu üzerine yürüyen Duva, öncelikle Talas üzerine yürür ve Çeper'in o mıntıkadaki büyük destekçisi olan emirlerinden Baba'yı mağlubiyete uğratır. Daha sonra ise söz dinlemez kardeş olan Oğul Şah üzerine yürür. Hocend yakınlarında yapılan savaşta Ögeday ordusu karşısında bir kez daha muvaffak olur. Bu gelişmeler üzerine Büyük Han Temür, Çeper'e İrtiş ırmağının altında kalan toprakları verir. Kardeşinin söz dinlemez hareketleri üzerine topraklarının büyük kısmını Çağatay ulusuna kaptıran Çeper her şeye rağmen mücadeleye devam eder. Ancak bu sefer söz dinlemeyen taraf Ögedaylılar olduğu için imparator Çağatay tarafına döner. Veliaht Prens Külüg (İmparator Wuzong)'ün başında bulunduğu Yuan destekli bir ordu ile Ögeday topraklarına giren Duva, Temmuz 1306 tarihinde bu sefer karşısına çıkan Çeper'in kardeşlerinden Orus komutasındaki Ögeday ordusunu mağlubiyete uğratır.

Bu son mağlubiyet üzerine kendisine sadık adamlarla birlikte Çeper çöl topraklarına çekilir. Meseleyi kökten çözmek isteyen imparator ise Duva'ya daha fazla destek gönderir. Bu destek ile Çeper'e ve ordusuna ulaşan Duva fazla zorlanmadan Çeper'i ve ordusunu teslim olmaya ikna eder. Ögeday ulusuna böylece büyük bir darbe vuran Duva, ele geçirdiği toprakların kuzey kısmını Yuan İmparatorluğuna bırakır ve böylece kalan topraklarla birlikte ülkesinin sınırlarını en geniş sınırlara ulaştırmayı başarır. Böylelikle Çağatay Hanlığı ile Yuan İmparatorluğu arasındaki ilişkiler en iyi dönemine ulaşmış olur. Duva daha sonra Çeper'in gönlünü almak üzere ona bazı mülkler ihsan eder ve onu emekliye ayırır. Ancak işini sağlama almak isteyen Duva, Çeper'in kalan ne kadar destekçisi varsa ya hapseder yada ortadan kaldırır. 1307 tarihinde tahtan indirdiği Çeper'in yerine ise diğer kardeşlerinin aksine kendisi ile geçmişte bir sürtüşmesi olmayan kardeşlerinden Yangiçar'ı Ögeday ulusunun başına getirir. Ancak bununla da yetinmeyerek Ögeday neslinden olan ve Büyük Hanlardan Güyük'ün torunlarından olan Tügme'ye de ülkenin önemli sayılacak bir toprak parçasını verir. Böylece Ögeday ulusunu ikiye bölmeye muvaffak olur. Tüm bu başarılardan sonra aynı sene içinde vefat eder ve oğlu Könçek yerine tahta geçer ancak Könçek'in de hükümdarlığı iki seneye yakın sürer ve Könçek'te 1308 tarihinde vefat eder.

Duva ve oğulları yönetimleri altında Budizm dini mensuplarını korumuş ve himaye etmişlerdir. o dönem Budizm dininin merkezi konumunda olan Bri-gung'un halkını ve burada bulunan Budist tapınaklarını korumak üzere Kubilay Hanlığının varlığına rağmen bir birlik göndermekten çekinmemiştir. Duva, Du’a Sechen ismi ile yani "bilge Duva" adıyla anılmıştır. Duva asla Müslüman olmamasına rağmen torunları tarafından kendisine on altıncı asırda Yarkent şehrinde İslamik tarzda bir türbe inşa ettirilmiştir.

Yararlanılan Kaynaklar:
1. Moğol İmparatorluğu Tarihi (Histoire de L'Empire Mongol), Jean Paul Roux, Kabalcı Yayınevi, İstanbul Aralık 2001, ISBN 975824040-4
2. René Grousset, L’empire des steppes, Attila, Gengis-Khan, Tamerlan, Payot, 1938, Paris 1965, 669 pp.669 (pdf sürümü için http://classiques.uqac.ca/classiques/gro...teppes.pdf tıklayınız)
3. Histoire de la Mongolie, des origines à nos jours, par László Lőrincz Publié par Akadémiai Kiadó, 1984
4. Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, Christopher P. Atwood, Indiana University, Bloomington, 1964, Facts On File, Inc., ISBN 0-8160-4671-9 (hardcover) ISBN 978-1-4381-2922-8 (e-book)
5. Michael Biran, Qaidu and the Rise of the Independent Mongol State in Central Asia. The Curzon Press, 1997, ISBN 0-7007-0631-3.
6. M.Kutlukov, Mongol rule in Eastern Turkestan. Article in collection Tataro-Mongols in Asia and Europe. Moscow, 1970
7. John Masson Smith, Jr. - Mongol Armies and Indian Campaigns, University of California, Berkeley
8. http://tr.wikipedia.org/wiki/Hindistan%2....C3.B6nemi

[Eyyübi]

(02-08-2010 07:36 PM)bayundur demiş ki  

Çin'de Kubilay'ın kurduğu Yuan Hanedanlığı dönemine ait Çince kaynaklar da mevcuttur.

Çin'in güneyindeki Yunnan eyaletinin ismi buradan mı geliyor?

[bayundur]

(09-11-2010 04:54 PM)Eyyübi demiş ki  

(02-08-2010 07:36 PM)bayundur demiş ki  

Çin'de Kubilay'ın kurduğu Yuan Hanedanlığı dönemine ait Çince kaynaklar da mevcuttur.

Çin'in güneyindeki Yunnan eyaletinin ismi buradan mı geliyor?

Madem konuyu açtınız aydınlatıcı bilgilerle gidelim. Yunnan eyaleti günümüz Çin Halk Cumhuriyetinin güneyinde yer alır. Buranın bilinen ilk sakinlerinin Tibet-Burma kökenli insanlar olduğu ve anılan bölgede M.Ö. 4 ve 1.inci asırlar arasında Dian adında bir krallığın varlığı bilinmekte. (Dian Yunnan eyaletleri içinde yer alan bir gölün adıdır aynı zamanda). Bu krallık M.Ö. 109 tarihinde dönemin Çin imparatorluğu olan Han İmparatorluğu tarafından işgal edilir. 649 senesinde ise 55 etnik grubun biraraya gelmesi ile oluşan Yi halkı (diğer adı Lolo) tarafından bölgede yerel bir krallık kurulur. Adı kurucusu olduğu halkın adı ile ilk zamanlar anılan bu krallığa daha sonra Nançao Krallığı adı verilir. Dönemin Çin İmparatorluğu olan Tang İmparatorluğu ile siyasi mücadeleye giren bu krallık dokuzuncu asrın sonlarına doğru yavaş yavaş çözülmeye başlar ancak bu kez yerini 937 senesinde kurulan Dali Krallığı alır ve Moğolların bu krallığı işgal tarihi olan 1253 tarihine kadar tarih sahnesinde kalır. Möngke Han döneminde Moğol İmparotorluğu hudutlarına katılan Yunnan eyaleti bölgesinin ilk valisi ise bir Türk olan Seyid Şemsettin Ömer'dir. Vali atamasını ise 1273 tarihinde Kubilay Han yapmıştır ve bölgeyi eyalet haline getirmiştir. Dolayısı ile günümüzde halen varlığını devam ettiren Yunnan eyaletinin isim babası Moğollardır. Zannnedersem bu bilgi sualinize yanıt olacaktır.
Ek bir bilgi olarak ta şunu eklemek istiyorum. Bahse konu eyalet 1856 yılında bölgede büyük bir nüfusa sahip olan ve 56 etnik unsurdan oluşan müslüman Hui halkının ayaklanması (Panthay Ayaklanması) ile Qing (Çinğ) Krallığı bölgenin batısında hakimiyetini kaybeder ve Pingnan Sultanlığı adı ile anılacak olan ve 1872 senesinde yıkılacak olan Müslüman bir krallık da kurulur. Ancak anılan senede işgal edilen bu sultanlığın müslüman halkı olan Huiler büyük bir katliama maruz kalırlar.

Yararlanılan kaynak:
http://en.wikipedia.org/wiki/History_of_Yunnan