Tolunoğulları ve İhşidiler

[Mezzo Morto]

Tolunoğulları ve İhşidiler'in Mısır'da kurdukları devletler ders kitaplarımızda Türk devleti olarak yer alır.

Tolunoğulları Devleti'nin kurucusu olan Ahmed bin Tolun'un Türk olduğunu biliyoruz, babası Bağdat'a gelen Türk kökenli köle-askerlerdenmiş. İhşidiler'in kurucusu Muhammed bin Tuğç da Türk kökenli bir memluk olarak bilinir.

Fakat kurucuları Türk olan bu devletlerde daha sonra yine Türk hükümdarlar görev almış mıdır? Kuruldukları coğrafya ve idare ettikleri halk Türk olmayan bu devletler Türk kültüründen, kültür mirasından ne kadar yararlanmışlardır?

Bu devletlere ne ölçüde Türk devleti denebilir?

[bayundur]

Bu devletlere tam manasıyla devlet değil devletçik diyebiliriz. Her iki devlette Abbasilere bağlı olarak otonom bir tarzda kısa sürede hüküm sürmüşlerdir.

[Baybars]

Bu devletler zamanla Abbasilerle aralarında ihtilaf ve savaşlar olmasına ve hatta Kınnesrin gibi bazı başarılar kazanmalarına rağmen abbasilere vergi veren ve bağlılık bildiren devletlerdir.

[bayundur]

Tolunoğulları Mısır'ın İslam tarihinde hakimiyet kurmuş ilk bağımsız hanedanlıktır (868-905). IV yüzyılda Abbasiler içinde çıkan karışıklıklar neticesi devletin merkeze uzak olan topraklarında devlet otaritesi zayıflamaya başlamış ve Mısır'da Abbasi valisi olarak bulunan Türk asıllı idareci ve komutan Ahmed İbn-i Tulun 868 senesinde devletini kurmaya muvaffak olmuştur. O, sonraları Abbasilere sözde bağlı kalaraktan yani bir nevi otonomi elde ederekten istediğini elde etmiştir. Saltanatı müddetince (868-884) onun başlıca başarıları şunlardır: Filistin ve Suriye topraklarını kapsayacak şekilde ve Küçük Asya'nın (Anadolu) ufak bir parçasını devletinin topraklarını genişletmiştir. Ahmed ibn Tolun'un gelecekte yapmayı planladığı şeyler oğlu Humâreveyh tarafından askeri ve diplomatik başarılar elde ederek sağlanmış ve Ortadoğu'nun siyasi ortamın içinde bu devletin zamanında büyük bir rol oynaması sağlanmıştır. Abbasiler kendilerini Tolunoğullarına yöneticileri olduklarını kabul ettirmeyi başarmışlar ve hanedanlığın statüsünü bir otonom yönetim olarak kabul ettirmişlerdir. Humâreveyh'in ölümünden sonra onun başarılı emirleri etkisiz idareciler olmuşlar, emirleri altındaki Türk ve zenci (köle) askerler arasında sorunların çıkmasına göz yummuşlardır. 905 tarihinde bir Abbasi birliği tarafından yapılan harekata karşı koyamamışlar bunu sonucu olarak Mısır ve Suriye toprakları yeniden halifenin yönetimine geçmiş, bu devlette tarih sahnesinden çekilmiştir.
Tolunoğulları dönemi idari ve iktisadi reformların ve bunların yanı sıra kültürel etkinliklerin oluştuğu bir dönemi işaret etmektedir. Ahmed İbn Tulun vergilendirme düzenini değiştirmiş ve ticaretle uğraşan toplulukları düzene sokmuştur. Ayrıca ordusunu yeniden kurmuştur. Başkent ise Fustat'tan El-Katta'a (Fustat'ın az kuzeydoğusunda yer almaktadır) taşınmış ve burada islam tarihinin en değerli eserlerinden (aynı zamanda Mısır'ın en büyük camiisidir) ibn Tulun Camii inşaa edilmiştir.

Yaralanılan Kaynaklar : Encyclopædia Britannica, Encyclopaedia of Islam

[Köktürk]

Alexandria: İskenderiye
Jerusalem: Kudüs
Damascus: Şam (Dımışq)
Aleppo: Halep

[ekin3433]

bayundur konuyu iyi özetlendirmiş.konunun aslı şudur, abbsilerin ikinci halifesi Mansur döneminden itibaren Türkler devlet kademelerinde görevlendirilmeye başlandılar.fakat belli bir süre sonra bağımsız hareket etme arzuları ve savaşçı özellikleri sayesinde hem komuta kademelerinde hem de devletin üst düzey kademelerinde söz sahibi olmaya başladılar. yüksek mertebelerde komuta etmeye başlayan bu türkler arasında Ahmed b. Tolun ve kayınpederi olan Yarcuhun da olması bir süre sonra halifeler üzerinde ki türk etkisinin ne kadar da fazla olduğunu gösterecekti. nihayetinde bir süreden beri var olan türk nüfuzunu kullanan Ahmed b. Tolun kayınpederi Yarcuhun valiliğinde bulunan Mısır'a emir olarak atanmış ve burada bağımsız bir şekilde hareket etmeye başlamıştır. halifeden tamamen bağımsıız oluncaya kadar (M. 868) başta bölge ekinomisi olmak üzere güvenliğine de Türkleri yerleştirerek hakimiyetini mısır'da hakimiyetini tesisi eden Ahmed b. Tolun burada imar faaliyetlerine de çok önem göstermiştir.Bölgede çok güçlü ve dirayetli bir devlet kuran Tolunoğlu Ahmed geriye ağzına kadar altınla doldurduğu bir hazine bırakarak Hakkın rahmetine kavuşmuştur( M.884). kendinden sonra yerine önce oğlu Humaraveyh, sonra torunu Ebu’l-Asâkir Ceyş, diğer torunu Harun b. Humâreveyh ve kendi oğlu Şeybân b. Ahmed b. Tolun geçmiştir. bu dönemlerde çok iyi günler geçiremeyen tolunoğulları tekrar Abbasi hakimiyetine boyun eğmiştir. (M. 905)

kısa bir tarihçesini anlattığım tolunoğullarının Türk olup olmadığı hakkında şühenizin olmasını anlayamadım. zira gaznelilerin türk olmadığını da düşünebilirsiniz oysa ki içinde yaşadığımız ülkenin de içinde bir çok etnik farklılıklar olasına rağmen biz Türk devleti diyor bunu da tartşmya değer bile bulmuyoruz. ama ancak tatmin olmanızı sağlamaya yarayacak bir kaç eser tavsiye edbilirim. Ebulfez elçibey'in-Tolunoğulları devleti, Nesimi yazıcının-İlk Müslüman Türk devletleri tarihi,erdoğan merçilin ilk müslüüman türk dvletleri tarihi.

[bayundur]

Tulunoğullarının yükselmesinin ve çöküşünün beraberinde Abbasi Devleti bünyesinde İslam tarihinde yerel yönetim anlayışını getirmesi açısından önemlidir. Tulunoğullarının tarih sahnesine çıkması, Abbasi Devleti bünyesinde siyasi karışıklıklarla mücadele ve evrensel meşruiyetini kaybetme tehlikesinin artık ortaya çıktığını göstermiştir. Bundan evvelce Mısır'da yerel hakimiyet olarak Ehl-i Beyt taraftarlarının ve Kıptilerin elde ettikleri cılız başarılar mevcuttu. Bağdat yönetimi ile Türk komutası arasında cereyan eden hadiseler daha önce cereyan eden mücadeleri daha da ileri bir safhaya taşıyordu. Bağdat yönetiminin anılan dönemde bu güce karşı koyamamasının bir diğer nedeni de finansal açıdan giderek durumun kendi aleyhine işlemesiydi. Bağdat yönetimi, bahse konu etmenler yüzünden Tulunoğulların kısa hakimiyetleri döneminde bazen başarılı da olsa umumi manada başladığı noktaya geri dönüyordu.
Anılan dönemde Bağdat yönetimininin iç siyasetinde bir istikrarsızlığın olduğu tabii bir gerçekti. 870 tarihinde halife El Mutedid'in kardeşi ve naibi olan Abbasi devlet adamlarından Ebu Ahmed El-Muvaffak sürgünde olduğu Mekke'den gerekli görülen reform hareketlerini yapması için Bağdat'a çağrıldı ve vezirlik makamına getirildi. El-Muvaffak'ın sert tedbirler alması ülkenin dört bir yanında zamanla etkisini göstermişti. Ancak görünüşte devletinin ikinci adamı olan El-Muvaffak aslında devleti elinde tutan asıl güçtü. Bu yüzden Bağdat yönetimi arasında cereyan eden bu ikili yönetimden Ahmed ibn Tulun ve halefi olan Humâreveyh istifade etmesini bilmişler ve devletlerinin sınırlarını daha da genişletmişlerdir. Böylelikle Abbasi devlet iradesi tarafından Tulunoğullarının bölgesel bir güç olarak yükselmesi engellenememiştir. Kendisinden önce kurulan yerel yönetimler olan Aglebiler (Kuzey Afrika'da kurulmuşlardır) ve Tahirilerle (Horasan ve yöresinde kuruluşlardır) ile kıyaslayacak olursak bahse konu iki yönetim her ne kadar yerel yönetim de olsalar Abbasiler'e tam bir bağlılık ve itaat göstermişlerdir. Oysa ki Tulunoğulları zaman zaman bağlı gibi gözükmüş ancak umumi manada Bağdat yönetimine karşı hareket etmiş ve Abbasi Devleti ile çatışmaktan kaçınmamıştır.

Yararlanılan Kaynak: Tulunids, "Encyclopaedia of Islam" (Vol.4. S-Z, M. Th. Houtsma, A. J. Wensinck, H. A. R. Gibb, eds., 1936.)

[Pars]

Osmanlı'da kapıkulu yâni pâdişâhın kölesi olan devşirmelerin devleti ele geçirmesi gibi Arabların kölesi olan Türkler ve Çerkesler de Tolunoğulları, İhşidîler vb. devletler kurmuşlardır.

Tolunoğulları konusunda Ebûlfeyz Elçibey'in yazdığı "Tolunoğulları Devleti" kitâbını tavsiye ederim.