İsmail Canbolat

[İttihatçı]

İsmail Canbulat (Canpolat) olarak da bilinir. 1880’de İstanbul'da Çerkes asıllı bir ailenin çocuğu olarak doğdu. 1899 yılında Harbiye'yi bitirdikten sonra Makedonya'nın çeşitli bölgelerinde görev aldı. Selanik'te kurulan Osmanlı Hürriyet Cemiyeti'nin kurucuları arasında yer aldığında rütbesi Mülâzım-ı Evvel (üsteğmen) idi. Bu cemiyet daha sonra meşhur İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin esas nüvesini oluşturacaktı.
İstibdat aleyhine çalışırken Nazım Bey suikastinde birlikte çalıştığı Mustafa Necip tarafından yanlışlıkla yaralandı (1908). Meşrutiyetin ilânını müteakip İstanbul'a gelerek Harbiye'de tarih öğretmenliği yaptı. Bu dönemde Risale-i Askeriye dergisini yayımladı. İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin ikinci genel kongresi sonucu alınan kararlara riayet ederek askerlikten ayrıldı (bu kararı kongrede en ateşli şekilde Mustafa Kemal savunmuştu) ve Adalar kaymakamlığına getirildi (1909). İstanbul'da bulunduğu esnada 31 Mart Vak'ası'nı Makedonya'ya O bildirdi.
1912 seçimlerinde Meclis-i Mebusan'a İzmit’ten milletvekili seçildi. Ancak muhalifler hükümeti İttihatçı avı başlatınca bundan O da nasiplendi ve Bekirağa bölüğüne kapatıldı. Buradan ancak Babıâli baskını sonrasında kurtulabildi.
Bir süre sonra patlak veren Balkan Savaşı'na gönüllü olarak katıldı. Savaş ertesinde önce Milli Emniyet, sonra da Emniyet Umum Müdürlüğüne tayin edildi. İstanbul Vali vekili ve şehremini (belediye başkanı) oldu. Bu görevleri yürüttüğü esnada kimsesiz ve bakıma muhtaç öksüz ve yetimlerin yararına Himaye-i Etfal Cemiyeti'nin (Çocuk Esirgeme Kurumu) kurulmasına önayak oldu ve ilk başkanlığını yaptı (1917). Ardından Stockholm’e büyükelçi olarak gönderildi.
Büyükelçiliği esnasında kurulan İkinci Talât Paşa kabinesinde Dahiliye Nazırı olarak görev aldı (30 Temmuz 1918). Bu görevi esnasında Harbiye Nazırı Enver Paşa ve Bahriye Nazırı Cemal Paşa ile bir türlü anlaşamadı.
Savaş kaybedilince kendini fesheden İttihat ve Terakki Fırkası yerine kurulan Teceddüd Fırkası'nın kurucu üyelerindendi. Mütareke döneminde Mustafa Kemal Paşa, Kazım Karabekir Paşa, Rauf Bey (Orbay) gibi vatanseverlerle kurtuluş için çareler arayan toplantılara katıldı. Ancak Damat Ferit Paşa yanlılarınca tutuklanmaktan kurtulamadı. 1919 Mayıs’ında İngilizler tarafından başlatılan yurtsever avında gene hedef olarak Malta’ya sürülenler arasında yeraldı. 1921’de serbest bırakıldı, bir süre Avrupa’da yaşadı, daha sonra ülkeye dönerek 1923 Ağustos’unda toplanan İkinci Meclis’e İstanbul Milletvekili olarak girdi. Bu dönemde Kara Kemal ve Cavid Beylerle birlikte eski İttihaçıları biraraya toplama çalışmalarına katıldı. İttihat ve Terakki çeşitli nedenlerle tekrar kurulamayınca bu defa Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kurucu üyeleri arasına katıldı.
1926’da İzmir suikastinin hazırlıklarına katıldığı gerekçesiyle tutuklandı, İttihatçıları tasfiye kararını evvelce almış bulunan İstiklâl Mahkemesince idama mahkûm oldu ve 13 Temmuz gecesi İzmir’de asılarak idam edildi. Oysa suikast girişimine karıştığına ilişkin somut ve sağlam bir delil bulunmamaktadır.
Cesur bir asker, dürüst bir vatansever ve idareci olarak biliyoruz.
Aziz ruhu şâd olsun...