Gagavuzlar ve II. İzzeddîn Keykâvûs

[Pars]

Gagavuzlar ve II. İzzeddîn Keykâvûs





Gagavuz kelimesinin kökeninin, "Gök-Oğuz" olduğu iddiâ edilmekdedir. Pek çok târîhçiye göreyse; bu kelime, "Keykâvûs" kelimesinden gelmekdedir.



***



II. Gıyâseddîn Keyhûsrev 1246'da genç yaşda (=25 yaşında) öldüğünde üç küçük oğlu bulunmakdaydı. Emîrler, önce büyük şâhzâde II. İzzeddîn Keykâvûs'u sultân ilân etdiler. Ancak bir müddet sonra Mogollar ülkeyi ortanca kardeş IV. Rûkneddîn Kılıçarslan'a vermek isteyince kardeşler ve tarafdârları arasında mücâdele başlamış; neticede devşirme devlet adamı Celâleddîn Karatay, târîhde ilk defâ olmak üzere üç kardeşi, yâni II. İzzeddîn Keykâvûs, IV. Rûkneddîn Kılıç Arslan ve II. Alâeddîn Keykubad'ı müşterek sultân ilân ederek bir müddet karışıklığı önlemişdir. Bu üçlü saltanat Karatay'ın vefâtı ve küçük kardeş II. Alâeddîn Keykubad'ın Mogollar'a elçi olarak gönderilirken yolda öldürülmesi üzerine son bulmuşdur. Kalan kardeşlerden Kılıç Arslan, ağabeğine karşı mücâdeleye girişmiş; ancak Kayseri'de Kızılırmak kenarında Yuvalı Köyü yakınındaki Ahmet Hisarı'nda iki kardeş arasında yapılan savaşda mağlup ve ağabeği Keykâvûs'a esîr olmuşdur. Selçûklu'da 1254 yılında II. İzzeddîn Keykâvûs tek başına sultân olmuşdur.



II. İzzeddîn Keykâvûs, Mogollar'ın ağır vergi taleplerine uymayınca Mogol ordusu başkent Konya'ya girmiş; Keykâvûs kaçıp, Bizans'a ilticâ etmiş; tahta da Rûkneddîn IV. Kılıç Arslan geçmişdir (1257). Ancak Mogollar'ın ayrılması ile aynı yıl geri dönen Keykâvûs, Konya'yı tekrar ele geçirmiş; Kılıç Arslan da Mogollar'ın yanına gitmişdir. Neticede Mogol hakanı Hülegü, Selçûklu ülkesini ikiye bölüp, Kızılırmak sınır olmak üzere doğu, Kılıç Arslan'a; batı da Keykâvûs'a verilmişdir. Buna rağmen Keykâvûs, Mogollarla uyumlu olamamış; onlarla anlaşan Kılıç Arslan 1262'de Konya'yı tekrar ele geçirerek tek başına sultân olmuşdur. Keykâvûs da Mısır Türk Memlûk Sultânı Baybars'dan yardım istemiş; ancak bu gerçekleşmeyince, Bizans'a ilticâ etmiş; orada önce iyi karşılanmış ve sonra Mogollar'ın baskısı ile hapsedilince, Altınordu hükûmdârı Berke Han tarafından buradan alınıp, çocukları ile birlikde Kırım'a yerleşdirilmişdir ve orada vefât etmişdir. Fakat Keykâvûs'un torununun oğulları vaftiz edilerek, Hristiyan yapılmışlardır. II. İzzeddîn Keykâvûs'un Bizans'ta kalan torunları "Soultanos Palaiologos" olarak adlandırılmışdır. "Soultanos Palaiologos" ailesi 14. y.y.da Yunanistan'ın Vardar nehrinin batı kesiminde Veroia bölgesine yerleştirilmişlerdir. Veroia bölgesi halkı bunları sultanın oğulları olarak tanımışlar ve öyle davranmışlardır. II. İzzeddîn Keykavûs' un torunları olan Georgios Lyzikos ve Mikhael Lyzikos Bizans'da önemli komutanlıklara gelmişdir. Diğer torunları da toprak sâhibi asîller olarak yaşamışlardır. Hattâ Yıldırım Bayezîd Veroia'yı fethetdiğinde, Lyzikoslar şehrin vâlîsiydi. Yıldırım Bayezîd, Lyzikos âilesine vergi muâfiyeti ve timar vermişdir.



Keykâvûs'u destekleyen Türkmenlerden 40 kadar Türkmen obası, kendisine Bizans topraklarında katılmış ve Bizans imparatoru VII. Mikhail Palaiologos tarafından Dobruca'da yerleşmelerine izin verilmişdir. Daha sonra ise Mogollar'ın baskısı ile Bizans tarafından, Keykâvûs ve yanındaki Türkmenler hapse atılınca çeşitli işkencelere mârûz kalarak Hristiyan olmaya zorlanmışlardır. Hristiyan olanlar bağışlanmışlar; Hristiyan olmayanlarsa öldürülmüşlerdir. Heterodoks derviş Sarı Saltuk Baba önderliğindeki Türkmenler, "Babadağ" kasabasını kurmuşdur. Emîr Nogay, Dobruca'daki Türkmenler'i himâyesi altına almışdır. 1299'da Nogay öldükden, oğlu da Bulgarlar tarafından öldürüldükden sonra, Dobruca Türkleri hâmîlerini kaybetmişlerdir. Bunun üzerine Dobruca Türkleri'nden bir kısmı 1307 - 1311 yılları arasında Sarı Saltuk’un torunu Ece Halil Saltuk önderliğinde Anadolu'ya dönmüşdür; kalanlar ise Hristiyanlığı kabûl etmişdir. Anadolu'ya dönenler Karesi Beğliği'nin emrine girmişdir. Bugün Balıkesir-Çanakkale civârında yaşayan Alevî Çepni Türkmenleri'nin, onların soyundan geldiği düşünülmekdedir. Anadolu'ya dönemeyenler ise 1365 yılına doğru Dobruca'da Balık ve kardeşi Dobrotiç (Dobruca kelimesi buradan gelir) idâresinde kurulmuş olan Karvuna Despotluğu'nu bu Türkmenler ile Hristiyan Kumanlar'ın kurdukları kuvvetle ileri sürülebilir (Balık ve kardeşi Dobrotiç, Kuman idi). Despotluğun merkezi başlangıçta Kalliakra, Osmanlı Türkler'i 1417'de fethetdiği sırada ise Varna idi.



Hülâsâ Gagavuz kelimesi Gök-Oğuz'dan gelmeyip, "Keykâvûs"dan gelmekdedir. Gagavuzlar'ı, Anadolu'dan giden Türkmenler'le Hristiyan Kuman (=Kıpçak) Türkleri teşkil eder.





Mehmet ÇALIŞKAN





KAYNAKÇA:



Mehmet ÇAYIRDAĞ, Halit ERKİLETLİOĞLU - "Konya'daki Selçuklu Anıt Kabiri" makâlesi - TDAV Türk Tarih Kültür Dergisi sayı: 241



Yrd. Doç. Dr. Mehmet Suat BAL - “Türkiye Selçuklu Devleti Tarihinde Bir Dönüm Noktası; II. İzzeddin Keykavus Dönemi” makâlesi


Yrd. Doç. Dr. Mehmet Suat BAL - "Türkiye Selçukluları, Mısır Memlükleri ve Altın Orda Devleti'nin İlhanlılara Karşı Kurduğu İttifak"



Prof. Dr. Elizabeth ZACHARIDAOU - II. İzzedîn Keykavus'un Veroia'daki Hristiyan Torunları (Çeviren: Şahin Kılıç)



Yonca ANEZERLİOĞLU - "Karamanlılar, Gagauzlar ve Urumlar Arasında Tarihî ve Sosyo-Kültürel Bağlar Var mıdır?" makâlesi



Prof. Dr. Paul WITTEK - "Yazijioghlu 'Ali on the Christian Turks of the Dobruja" makâlesi



Prof. Dr. Halil İNALCIK - Osmanlılar - Timaş Yayınları



Prof. Dr. Halil İNALCIK - Devlet-i 'Aliyye - Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları