OSMAN BEG

[Pars]

OSMAN BEG





Türkiye'de modern târihçiliğin kurucusu olarak, Mehmed Fuad Köprülü kabûl edilir. Çünki ondan önceki Türk-Osmanlı târihçiliğinin temeli, rivâyetler üzerine kurulu idi. Biz, bu makâlemizde Osmanlı kaynaklarındaki rivâyetlerin doğruluğunu irdeleyeceğiz.





Öncelikle, Osmanogullarına âid bâzı soykütüklerini aktaralım:





Düstûrnâme'de:



Gazan => Mîr Süleyman Alp => Şehmelik => Gündüz Alp => Ertugrul Beg => Osman Beg





Şükrullâh'ın Behcetü't-Tevârîh'inde:



Oğuz Han => Gökalp => Kızıl Buga => Kaya Alp => Süleymanşâh => Ertugrul Beg => Osman Beg





Bayatlı Hasan'ın Câm-i Cem-Âyîn'ininde:



Kaya Alp => Süleymanşâh => Ertugrul => Osman Beg, Savcı (=Saru-Yatı) Beg, Gündüz Beg





Fâtih'in son sadrâzâmı Karamânî Mehmed Paşa'ya göre:



Oğuz Han => Gün Han => Kayık (=Kayıg, Kayığ, Kayı) Alp => Sarkuk Alp => Gök Alp => Gündüz Alp => Ertugrul Beg => Osman Beg





Aşıkpaşaoğlu'nun tevârîhinde:



Oğuz Han => Gökalp => Basuk => Kaya Alp => Süleymanşâh => Ertugrul => Osman Beg, Saru-Yatı (=Savcı) Beg, Gündüz Alp





Neşrî'nin Kitâb-ı Cihân-nümâ'sında:



Süleymanşâh => Sungur Tegin, Gündoğu, Tündar (=Dündar); Ertugrul Beg => Osman Beg, Saru-Yatı (=Savcı) Beg, Gündüz Beg





Rûhî'nin tevârîhinde:



Oğuzhan => Günhan => Kayı (=Koy, 'Iys) Han => Kabak (=Kubuk) Alp => Merkük (=Sarkuk) Alp => Gökalp => Gündüz Alp => Ertugrul Beg => Osman Beg



Oruç Beğ'in tevârîhinde:



Tozak => Kutluca Aga => Kara Han => Oğuz Han => Gök Alp => Basak => Temür => Sugancaf => Bakı Aga => Baysungur => Kayıtnun => Tugar => Aykulug Ağa => Baytur => Kızıl Buga => Kaya Alp => Süleymanşâh => Ertugrul => Osman Beg



***



Bizce doğruya en yakın olanı, Karamânî Mehmed Paşa'nın ve Rûhî'nin aktardığı soykütükleridir. Çünki İslâmlığa daha yeni geçmiş olan, Sögüd-Domaniç arasında kışlak-yaylak yâni göçebe-yörük hayatı yaşayan, kafasına kızıl börk giyen, okuma-yazma bilmeyen, heterodoks bir Türkmen aşiretinin beğlerinin Arabca adlar alması pek mümkün olmadığı gibi; Anadolu Selçûklu Sultânı olan Süleymanşâh'a Osmanoğulları soykütüğünü bağlamak da tamamiyle siyâsîdir ("Ve ger ol, ben Âl-i Selçûkîyin der ise, ben hôd Gök Alp oglıyın, derin; ve ger bu vilâyete ben anlardan öndin geldün, der ise; Süleymanşâh dedem hôd andan evvel geldi." - Aşıkpaşaoğlu Tevârîhi, 14. Bâb). Bununla yanı sıra Aşıkpaşaoğlu, Osman Beg'in eşi -Ömer Beg'in kızı- Mal Hâtûn'u, Vefâî şeyhi Ede Balı'nın kızı olarak belirtmişdir. Hâlbuki Osmanoğulları soyu, Osman Beg'in diğer eşi olan Şeyh Ede Balı'nın kızından türememişdir. Fakat Aşıkpaşaoğlu'nun kendisinin de bir Vefâî olduğu ve olayları Orhan Gâzî'nin imamı İshâk Fakîh oğlu Yahşi Fakîh'in -şu anda kayıb olan- menâkıbnâmesinden görerek, olayların yaşandığı dönemden yaklaşık 200 yıl sonra yazdığı göz önünde bulundurulmalıdır.





Osman Beg konusunda ikinci önemli mesele ise isminin gerçekden Osman olup, olmadığıdır. Kendisiyle çağdaş olan Bizanslı Pachymeres, O'na "Atmanes" diyor. İsminin aslında Atman, Ataman veyâ Otman gibi öz Türkçe bir isim olma ihtimâli yüksekdir. Çünki babasının adı Ertugrul, kardeşlerinin adı Gündüz ve Saru-Yatı (=Savcı), oğlunun adı Orhan, yeğenlerinin adı Aydoğdu ve Bay-Koca gibi öz Türkçe isimlerken; kendi adının Arabca olması pek mümkün görünmemekdedir. Arabca veyâ Farsca isim alsa dahi, aşiretini o bölgeye yerleşdiren Sultan (I.) Alâeddîn Keykubad'ın adını alması daha mantıklı görünmekdedir. Fakat Aşıkpaşaoğlu'nun belirtdiğine göre ilk defâ Şeyh Ede Balı'nın evinde Kur'an gören "Osman" Beg, belki de o dönem heterodoks inançlarından vazgeçip Sünnî bir Müslüman olmuş ve sonradan Atman, Ataman veyâ Otman ismi, Arabca'daki "Osman"a benziyor diye bu ismi almış olabilir. Çünki "Osman" Beg dönemine âid Aspurça Hâtûn Vakfiyesi ve Orhan Beg dönemine âid Mekece Vakfiyesi'nde adı "Osman" olarak geçmekdedir.





Paul Wittek gibi târihçilere göre Osmanogulları Kayı değil; Kıpçak'dır. Temür'ün darbesinden sonra, oglu Şâhrûh'un Osmanlı'ya üstünlük iddiâsına karşılık, II. Murad devrinde sikkelere ve silâhlara Kayı boyu tamgası vurulmuşdur. Şehzâdelere Oğuzhan, Korkud gibi öz Türkçe adlar verilmeye başlanmışdır. Yazıcızâde Ali, Selçuknâme (=Târih-i Âl-i Selçuk) adlı eseriyle Oğuzculuk yapmışdır. Korkud Ata'nın "Bundan sonra hanlık Kayı'ya değe, dahi kimesne ellerinden almaya" sözünü vurgulamışdır; Osman'ı İslâm öncesine âid bir mefhûm (=kavram) olan "alp" kelimesiyle anmışdır. Yazıcızâde, "Pâdişâhımız Murad bin Mehemmed Han ki eşref-i Âl-i 'Osmandır, pâdişâhlığa enseb ve elyakdır, Oğuz'un kalan hanları oruğundan, belki Cengiz hanları uruğundan dahi mecmu'undan ulu asl ve ulu sögükdür, şer'le dahi örfle dahi Türk hanları, Tatar (=Mogol) hanları dahi kapusuna gelip selâm vermeğe ve hizmet etmeğe layıkdır." diyerek Temüroğullarına, Memlûklere ve Türkmen beğliklerine karşı, üstünlük iddiâsında bulunmuşdur. Doğal olarak, "Kayı boyu teorisi"nin siyâsî bir söylem mi, yoksa bir hakikât mi olduğunu kesdirmek zor olmakla birlikde; öte yandan, Kadı Burhâneddîn Bazm u Razm adlı eserinde Osman Beg'in bir "kayıkcı oglu" (=Kayıg boyundan) olduğunu belirtmişdir [1]. Temür, Yıldırım'a yazdığı bir mektubunda, Yıldırım'ın "Kayıkcı Türkmen" soyundan geldiğini yazmışdır [2].





Hülâsâ resmî kayıdlardaki adı ile Osman Beg (=Gâzî), Bizanslı tekvurlara kan kusturmuş büyük bir Türk begidir. Boyunun, soykütüğünün, adının önemi olmakla birlikde; yaylak-kışlak hayatı yaşayan bir Yörük-Türkmen aşiretine dâir belge bulmak çok zordur. Bu yüzden, bu söylediklerimiz farâzîdir; kanıtlanması çok zor olan bir tezdir.





Mehmet ÇALIŞKAN





***





NOTLAR:





1] Prof. Dr. Halil İNALCIK - Kuruluş, sf. 118

2] Prof. Dr. Halil İNALCIK - Kuruluş, sf. 118





KAYNAKÇA:





Prof. Dr. Halil İNALCIK - Kuruluş, Hayykitap, Istanbul, 2010

Prof. Dr. Halil İNALCIK - Osmanlılar, Timaş Yayınları, Istanbul, 2010

Prof. Dr. Halil İNALCIK - Devlet-i 'Aliyye, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Istanbul, 2009

Prof. Dr. Halil İNALCIK - "Sögüd'deki Uc Gâzî Beyliği" makâlesi, NTV Tarih Dergisi, Istanbul, Nisan 2010

Hüseyin Nihâl ATSIZ - Osmanlı Tarihleri, Tevârih-i Âl-i Osman, Türkiye Yayınları, Istanbul, 1949

Ord. Prof. Dr. Mehmed Fuad KÖPRÜLÜ - Osmanlı Devleti'nin Kuruluşu, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Istanbul, 1984 (Orjinali: Les Origines de Empire Ottoman, Paris, 1935)