Dünyadaki ilk üniversiteyi Müslümanlar kurdu

[bayundur]

Müslümanlığın ortaya çıkıp yayılması; cemiyete bu yeni dinin hâkim olmasıyla neticelendi. İnsanın günlük ibâdetleri bir yana, devlet idaresinden mahkemelere, pazardan mezara kadar hayatın her safhasında muayyen prensiplere uymak mecburiyeti doğdu. İslâm dininin ilme verdiği ehemmiyet bu sebepledir. Eskiler bunu “Nerede ilim varsa orada din vardır. Nerede ilim yoksa orada din yoktur” sözüyle ifade etmişlerdir.
Hazret-i Peygamber tebliğini Medine-i Münevvere’deki mescidinde yapardı. Burası İslâm tarihindeki ilk akademidir. Sahâbe-i kirâmdan bekâr olup eshâb-ı suffa denilen yetmiş kadarı devamlı Mescid-i Nebevî‘de bulunur; Hazret-i Peygamber’in yanından hiç ayrılmazlardı. Kur’an-ı kerîm âyetlerini ve hadîs-i şerifleri zabteder; orada hazır bulunmayanlara bilahare tebliğ ederlerdi. Eshâb-ı suffa, İslâmiyetin uzak beldelere yayılmasında ve sonraki nesillere intikalinde en mühim rolü oynamıştır. Kabilelere gönderilecek muallimler de onlar arasından seçilirdi. Bunlar, Kur’an âyetlerini ezbere bildikleri gibi; din ilimlerine de vâkıf idiler.

KOLEJ, KÜLLİYEDEN GELME
İslâm âleminde yüksek tahsil, Orta Çağ geleneğine uygun olarak dinî ve edebî ilimlerle beraber, câmilerde ve kısmen de müder-rislerin evlerinde yapılırdı. Hicrî III. asırdan itibaren mescidlerin yanında ayrı medreseler kurulmaya başlandı. Daha önceki câmi’ isminin hâtırasına uyarak bunlara da câmi’ (toplayıcı) denildi. Avrupa’da bunun Lâtince karşılığı universitatis kelimesi kullanılır. Üniversiteler külliyelere ayrılırdı. College kelimesi, külliyeden alınmadır. Her birinde farklı bir ilim öğretilirdi. Medreselerde, eyvân denilen anfi, konferans salonu ve dershâneler, müderris oda ve lojmanları, mescid, kütüphâne, şifâhâne, talebenin kaldığı odalar, hamam ve yemekhâne bulunurdu. Medreseler devlete ait değil, mütevellice idare olunan vakıflardı.
859 yılında Fas’taki Fes şehrinde kurulan Câmi’ül-Kureviyyîn (Kureviyyîn Üniversitesi) bugün de faaliyette olan dünyanın en eski üniversitesidir. Endülüs’de 786 yılından itibaren faaliyete geçen Kurtuba Üniversitesi de, Avrupa’nın en eski üniversitesi idi. Fransız asıllı Papa II. Silvester (999-1003) buradan mezundur. Tunus’ta 726’da Kayruvan ve 732’de Zeytûne Üniversiteleri kuruldu. Bunları 972’de Kâhire’deki el-Ezher üniversitesi takip etti. Bütün bunlar İslâmiyetin ilk zamanlarındaki geleneğe uygun olarak büyük bir câmi külliyesine dâhil olarak faaliyet gösterirdi.
Câmilerden müstakil üniversitelerin kuruluşu XI. asra rastlar. Selçuklu Veziri Nizâmülmülk’ün kurulmasına önayak olduğu bu üniversitelere Nizâmiyye Medreseleri denir. İlki Bağdad’da 1067 senesinde kurulmuş; Isfahan, Rey, Nîşâbur, Merv, Belh, Herat, Basra, Musul ve Âmul gibi şehirlerde şubeleri açılmış ve İmam Gazalî gibi meşhur âlimler buralarda müderrislik yapmıştır. Bunları Şam’da Selçuklu atabeyi Nûreddin Zengî’nin kurduğu Nûriyye Medreseleri takip etti. İlki 1168 tarihinde açılan bu medreseler, zamanla Şam ve Mısır’a yayıldı ve Osmanlı medreselerine model oldu.
Bu devirde Hicaz’dan başka, Şam, Bağdad, Kâhire, Kayruvan, Kurtuba, Rey, Buhara, Semerkand, Herat, Tebriz, İstanbul, Kazan, Delhi gibi şehirler birer kültür merkezi idi. Meşhur ulemâ buralarda toplanmış; güçlü medreseler ve kıymetli kitap dolu kütüphâneler tesis edilmiş; kitap telifatı ve neşriyatı olabildiğine artmıştı. İlimde derinleşmek isteyenler, akın akın bu şehirlere koşar; çoğu aldıkları ilmi öğretmek maksadıyla tekrar memleketlerine dönerdi. İslâm âleminde, en basit köylerde bile ders okutup fetvâ veren, gerektiğinde dâvâ çözen derin âlimlere rastlanırdı.

Avrupa’nın ilkleri
Avrupa’nın bilinen ilk üniversitesi 1088’de kurulan Bologna Üniversitesidir. XII. asır ortalarında kurulan Paris Üniversitesi, ilk zamanlar çok iptidaî şartlarda, açık meydanlarda, mevsim kışsa yere serili samanların üzerinde öğrenim verirdi ve ilk binasına 1215 yılında kavuşmuştur. Buradan kovulan İngiliz talebelerin İngiltere’de kurduğu Oxford (1167) ve Cambridge (1318) ile İtalya’nın Pavia (1361) ve Almanya’nın Heidelberg (1386) üniversiteleri, Hristiyan Avrupa’nın ilk yüksek öğretim kurumlarıdır. Kuruluşları İslâm dünyasındaki emsallerinden hayli sonradır. Müslümanlara ait üniversitelerin, Avrupa’ya tesiri bilhassa buradaki akademik derecelendirme, kıyafet, isim ve binâların mimarîsinde bugün bile yaşamaktadır. Türkistan’daki eski medreseleri gezenler bilir: Bir avlu etrafında iki katlı dört duvarlı taş bir binâ; avluda havuzlu bir bahçe; alt katta dershâneler, idare, hocaların odaları, yemekhâne ve mescid; üst katta talebe odaları... Oxford gibi eski Avrupa üniversitelerinde hep bu mimarîye rastlanır. Şu kadar ki girişteki mescidin yerini tabiatiyle şapel (kilise) almıştır. Burada giyilen kepler bile, Müslüman ulemânın taylasan denilen serpuşundan alınmadır.

Prof. Ekrem Buğra Ekinci

http://www.turkiyegazetesi.com/makaledet...?id=461455

[erkut]

İstanbul ve Beyrut hukuk fakülteleri ne zaman kurulmuştu? Eski Çin ve Hindde üniversite yok muydu?

[Baybars]

İlk üniversiteyi müslümanlar kurduysa Akademia nedir?

[bayundur]

Sorunun cevabını yanıtlamak için biraz araştırma yapma gereği duydum. Zannedersem Ekrem hoca şunu kast etmiş oluyor. Akademia gibi Sokrat, Eflatun ve Aristo silsilesi ile Eski Yunan'da ortaya çıkan eğitim ekolleri fakülte seviyesinde yani belirli bir alanda bilim üretiyordu. Daha sonra Konstantiniyye'nin Roma İmparatorluğu başşehri olmasından sonra yani İstanbul'da teolojik manada bir üniversite açıldı ve gelecekte Avrupa'nın ilk üniversitesi sayılacak olan Bologna Üniversitesi fikir bazında bu üniversiteyi örnek aldı. Ancak İstanbul'da açılan üniversite de sınırlı yani dini alanda faaliyet gösteriyordu. Ancak Müslümanların Bağdat'ın İslam merkezi olmasından sonra başta Bağdat olmak üzere Kordoba ve Fes gibi şehirlerde medreseler açması farklı faaliyet alanındaki yüksek seviyedeki eğitimleri bir araya getirmiş oldu. Zaten eğitim ve bilim tarihi alanında incelemeleriyle tanınan batılı iki araştırmacı Toby Huff ve George Makdisi de Ortaçağ tarihi Avrupa üniversitelerinin ekol olarak medreseleri baz aldıklarını ifade etmekte.

Daha fazla bilgi için George Makdisi'nin "The Rise of Colleges. Institutions of Learning in Islam and the West" adlı eseri ve Toby Huff'un "The Rise of Early Modern Science: Islam, China and the West" adlı eserleri incelenebilir.

[erkut]

M.Ö.5.yy. Takshashila(Pakistan)'da felsefe, tıp, hukuk, avcılık ve muharebe eğitimi veren bir okul açılmış. M.Ö.2000'lerde akademinin Çin versiyonu Shang Xiang'lar var imiş.

Bence İslam üniversiteleri ortaçağ avrupasındakilere örnek olmuş olabilir, fakat ilk değiller.